Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universitetida sun'iy intellektdan foydalanish bo'yicha yo'riqnoma

Sun'iy intellekt (AI) texnologiyalari juda tez rivojlanmoqda. Urganch davlat universiteti talabalar va xodimlarning ushbu texnologiyalardan xavfsiz, mas'uliyatli va samarali foydalanishini qo'llab-quvvatlaydi, chunki ular kelgusidagi ta'lim va kasbiy faoliyatda muhim ahamiyat kasb etadi.

Axloqiy foydalanish

Sun'iy intellekt vositalari universitetda talabalar uchun belgilangan akademik halollik, ilmiy puxtalik va mas'uliyat tamoyillariga muvofiq qo'llanilishi lozim.

Talabalar:

• sun'iy intellektdan halol, vijdonan va shaffof foydalanishi;
• AI tomonidan yaratilgan natijalarga tanqidiy yondashishi;
• ularning to'g'riligi va ishonchliligini mustaqil tekshirishi shart.

Ushbu yo'riqnoma Urganch davlat universitetida o'qish jarayonida AI vositalaridan to'g'ri foydalanish bo'yicha amaliy tavsiyalarni o'z ichiga oladi.

Talabalar har doim o'z o'qituvchilari, ilmiy rahbarlari hamda fakultet yoki kafedra tomonidan berilgan ko'rsatmalarga amal qilishlari lozim.

Baholash jarayonida sun'iy intellektdan foydalanish

Har bir nazorat ishi, test yoki imtihondan oldin universitet tomonidan sun'iy intellektdan foydalanishga ruxsat berilgan yoki berilmaganligi haqida yozma tarzda ma'lum qilinadi.

Talaba baholash uchun topshirgan ishining:

• to'g'riligi;
• originalligi;
• sifati uchun shaxsan javobgar hisoblanadi.

Agar muayyan baholash turida sun'iy intellektdan foydalanishga ruxsat berilgan bo'lsa, talaba belgilangan shaklda bu haqda rasmiy deklaratsiya taqdim etishi shart.

Yozma ruxsatsiz baholash ishlarida AIdan foydalanish universitet qoidalariga ko'ra:

• akademik vijdonsizlik;
• plagiat

deb baholanadi. Bunday holatlarda quyidagi jazolar qo'llanilishi mumkin:

• tegishli baholashdan o'ta olmaslik;
• og'ir hollarda universitetdan chetlashtirish.

AIdan foydalanish faqat fakultet yoki kafedra tomonidan muayyan baholash uchun oldindan yozma ravishda ruxsat berilgan taqdirdagina qonuniy hisoblanadi.

Avvalgi topshiriqlarda AIdan foydalanishga ruxsat berilgan bo'lsa ham, bu keyingi baholashlar uchun avtomatik ravishda ruxsat berilganini anglatmaydi.

AIdan ruxsatsiz foydalanish holatlari universitetning talabalar intizomi to'g'risidagi qoidalari asosida ko'rib chiqiladi.

Ilmiy tadqiqotlarda AIdan foydalanish

Professor-o'qituvchilar, doktorantlar va talabalarning barcha ilmiy tadqiqotlari universitetning "Ilmiy tadqiqotlarda sun'iy intellektdan foydalanish siyosati" talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Quyidagi holatlarda AIdan jiddiy (substantive) foydalanilgan hisoblanadi:

• ma'lumotlar, tasvirlar va audioyozuvlarni tahlil qilish;
• adabiyotlar sharhi tayyorlash;
• tarjima ishlari;
• tadqiqot muammosini aniqlash;
• tadqiqot maqsadlari va gipotezalarini shakllantirish;
• yangi g'oyalar ishlab chiqish;
• dastur kodi yozish;
• sun'iy ma'lumotlar generatsiya qilish;
• intervyu va yig'ilishlarni stenogramma qilish;
• hujjatlar tayyorlash.

Bunday hollarda AIdan foydalanilganligi albatta ko'rsatilishi lozim.

Quyidagi holatlar odatda "jiddiy foydalanish" hisoblanmaydi:

• tilni tahrirlash;
• hujjat formatini tuzatish;
• matn uslubini yaxshilash;
• nogironligi bo'lgan shaxslarga yordam berish.

AIdan ilmiy tadqiqotlarda foydalanish ham universitetning akademik halollik qoidalari asosida nazorat qilinadi.

Sog'liq va psixologik farovonlik

AI inson muloqoti yoki psixologik yordam o'rnini bosa olmaydi. U:

• hissiy holatni to'liq anglay olmaydi;
• tibbiy maslahat berish uchun mo'ljallanmagan;
• noto'g'ri yoki xavfli maslahatlar berishi mumkin.

Psixologik inqiroz yoki og'ir holatlarda AI chatbotlari ba'zan salbiy fikrlarni kuchaytirishi mumkin.

Shuning uchun universitet talabalarga psixologik xizmatlar, maslahat markazlari va boshqa qo'llab-quvvatlash xizmatlaridan foydalanishni tavsiya etadi.

AIdan ta'lim jarayonida foydalanish

Universitet ta'limi talabalarda:

• mustaqil fikrlash;
• dalillarga asoslangan xulosa chiqarish;
• akademik yozish;
• tanqidiy tahlil qilish ko'nikmalarini shakllantirishga qaratilgan.

AI ushbu ko'nikmalarning o'rnini bosmaydi.

Talabalar ChatGPT Edu, Google Gemini, Microsoft Copilot va NotebookLM kabi universitet tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan AI vositalaridan:

• o'qishga tayyorlanish;
• mavzularni tushunish;
• bilimlarni mustahkamlash maqsadida foydalanishlari mumkin.

Biroq har qanday AI natijasi ishonchli manbalar orqali tekshirilishi shart.

Akademik yozish va taqdimot ko'nikmalari

AI vositalari:

• akademik matnni tahrirlash;
• dastlabki fikr-mulohaza berish;
• uslubni yaxshilash;
• taqdimot tayyorlash uchun foydali bo'lishi mumkin.

Biroq ular mustaqil o'qish va akademik yozish ko'nikmalarining o'rnini bosmaydi.

AI yordamida maqolalarning qisqacha mazmunini olish mumkin, ammo bu ilmiy adabiyotni chuqur o'rganish o'rnini bosmaydi.

O'qish jarayonini qo'llab-quvvatlash

AI ta'lim jarayonida yordamchi vosita sifatida ishlatilishi mumkin.

Biroq AI tomonidan berilgan javoblar o'qituvchilar bilan muhokama qilinishi va ishonchli manbalar asosida tekshirilishi lozim.

Kasbiy faoliyatda AI

Zamonaviy mehnat bozorida AI vositalaridan foydalanish muhim ko'nikma hisoblanadi.

Biroq har bir ish beruvchining AIdan foydalanishga munosabati turlicha bo'lishi mumkin.

Shuning uchun ishga joylashish jarayonida ish beruvchining talablari bilan tanishish tavsiya etiladi.

AI vositalaridan samarali foydalanish bo'yicha tavsiyalar

Urganch davlat universiteti talabalarga quyidagi korporativ AI platformalarini taqdim etadi:

• ChatGPT Edu – murakkab tahlil, matn yaratish va ma'lumotlarni umumlashtirish.
• Microsoft Copilot – internet ma'lumotlari bilan ishlash va hujjatlar tayyorlash.
• Google Gemini – Google Workspace bilan integratsiyalashgan AI yordamchisi.
• NotebookLM – ma'ruza matnlari va ilmiy manbalarni tahlil qilish hamda umumlashtirish.

Foydalanuvchilar quyidagilarni doimo yodda tutishlari lozim:

• bir xil so'rov turli natijalarni berishi mumkin;
• AI ba'zan eski yoki noto'g'ri ma'lumotlardan foydalanadi;
• AI natijalari ma'lum madaniy yoki geografik yondashuvlarga moyil bo'lishi mumkin;
• AI mustaqil fikrlashning o'rnini bosmaydi;
• universitet tomonidan tasdiqlanmagan tashqi AI platformalariga maxfiy, xizmat yoki nashr qilinmagan ma'lumotlarni yuklash qat'iyan taqiqlanadi.

Texnik yordam

ChatGPT Edu, Microsoft Copilot, Google Gemini va NotebookLM bilan bog'liq muammolarda avval mazkur platformalarning rasmiy qo'llab-quvvatlash xizmatlariga murojaat qilish, zarur hollarda esa universitetning IT xizmati bilan bog'lanish tavsiya etiladi.

---